Güncelleme: 12/11/2026
Fotoğraf: Dilek Necioğlu Örken
Parkinson hastalığında hareketlerde yavaşlama, kaslarda sertlik ve titreme gibi belirtilerin tedavisinde dopamin sistemini etkileyen ilaçlardan yararlanılır. Levodopa hâlâ motor belirtileri azaltan en etkili tedavidir. Bununla birlikte levodopaya alternatif veya onunla birlikte kullanılabilecek yeni ilaçların geliştirilmesi devam etmektedir.
Bu ilaçlardan biri olan tavapadon, erken Parkinson hastalarında tek başına değerlendirildiği faz 3 TEMPO-2 çalışmasında motor belirtiler ve günlük yaşam aktivitelerinde plaseboya göre anlamlı düzelme sağladı. Ancak bu sonuç tavapadonun Parkinson hastalığını durdurduğu, sinir hücrelerini koruduğu veya levodopanın yerini aldığı anlamına gelmiyor. Yan etkilerin ve tedaviyi bırakma oranının plaseboya göre belirgin derecede yüksek olması da sonuçların dengeli değerlendirilmesini gerektiriyor.
Tavapadon, beyindeki dopamin reseptörlerinden D1 ve D5 alt tiplerini seçici biçimde etkileyen, ağızdan alınan ve günde bir kez kullanılan araştırma aşamasındaki bir ilaçtır.
Parkinson hastalığında substantia nigra adı verilen bölgedeki dopamin üreten sinir hücreleri giderek azalır. Dopamin eksikliği özellikle hareketlerin başlatılması ve düzenlenmesinde görev alan beyin devrelerinin çalışmasını bozar. Levodopa beyinde dopamine dönüştürülerek bu eksikliği yerine koymaya çalışırken, dopamin agonistleri mevcut dopamini artırmak yerine dopamin reseptörlerini doğrudan uyarır.
Tavapadon da bir dopamin agonistidir ancak etkilediği reseptörler bakımından klasik dopamin agonistlerinden ayrılır.
Pramipeksol, ropinirol ve rotigotin gibi yaygın kullanılan dopamin agonistleri ağırlıklı olarak D2 ve D3 reseptörleri üzerinden etki gösterir. Tavapadon ise D1 ve D5 reseptörlerine seçicidir ve bu reseptörleri kısmen uyarır.
“Parsiyel agonist” olarak adlandırılan bu özellik, tavapadonun reseptörü aktive ettiği fakat bunu tam agonistler kadar güçlü ve sürekli yapmadığı anlamına gelir. Teorik olarak daha kontrollü bir uyarı sağlayabilir. Ancak reseptör seçiciliğindeki farklılık, tavapadonun otomatik olarak daha etkili veya daha güvenli olduğu anlamına gelmez.
Klasik dopamin agonistlerinde gündüz uyku hâli, ani uyku atakları, ayaklarda şişme, tansiyon düşmesi, halüsinasyonlar ve dürtü kontrol bozuklukları görülebilir. Kumar oynama, kontrolsüz alışveriş, aşırı yemek yeme veya cinsel dürtülerde artış bu son gruba örnektir. Tavapadon çalışmasında uyku hâli ve dürtü kontrol bozuklukları sık bildirilen yan etkiler arasında yer almadı. Bununla birlikte çalışma bu sorunların klasik dopamin agonistlerine göre daha az olduğunu kanıtlayacak şekilde tasarlanmamıştı. Daha geniş ve uzun süreli doğrudan karşılaştırmalı çalışmalar yapılmadan tavapadonun bu bakımdan üstün olduğu söylenemez.
TEMPO-2, erken Parkinson hastalığında tavapadonun tek başına kullanımını değerlendiren faz 3, çift kör, randomize ve plasebo kontrollü bir klinik çalışmaydı.
Çalışmaya Parkinson hastalığı tanısı üç yıldan kısa süre önce konulmuş ve motor belirtileri için dopaminerjik tedavi kullanmayan 304 erişkin dahil edildi. Katılımcıların 151’i tavapadon, 153’ü plasebo kullanmak üzere rastgele iki gruba ayrıldı. Tavapadon günde bir kez uygulandı. Tedaviye düşük dozla başlanarak hastanın yanıtına ve ilacı tolere etmesine göre günlük 5–15 mg aralığında ayarlama yapıldı. Toplam tedavi süresi 27 haftaydı.
Çalışmanın temel değerlendirmesi 26. haftada yapıldı. Araştırmacılar MDS-UPDRS adı verilen birleşik Parkinson Hastalığı Değerlendirme Ölçeği’nin ikinci ve üçüncü bölümlerini kullandı:
Bu iki bölümün birlikte değerlendirilmesi, ilacın yalnızca muayene bulgularını değil, hastanın günlük yaşamını da etkileyip etkilemediğini göstermeyi amaçlar.
Yirmi altıncı haftada birleşik MDS-UPDRS II ve III puanı tavapadon grubunda başlangıca göre ortalama 10,3 puan azaldı. Plasebo grubundaki azalma 1,2 puandı. Daha düşük puan daha iyi işlev anlamına geldiğinden, gruplar arasındaki 9,1 puanlık fark tavapadon lehineydi.
Bu değişiklik tavapadonun hareketlerde yavaşlama, kas sertliği ve günlük hareket işlevleri üzerinde semptomatik yarar sağlayabildiğini gösteriyor.
Hastaların kendi genel durumlarını değerlendirdikleri ölçümde de tavapadon lehine sonuç elde edildi. Tavapadon kullananların %46’sı kendisini “çok düzelmiş” veya “oldukça düzelmiş” olarak değerlendirirken bu oran plasebo grubunda %19’du.
Sonuçlar yalnızca hekimin yaptığı motor muayenede değil, hastanın kendi iyileşme algısında da fark bulunduğunu düşündürüyor. Bununla birlikte grup ortalamaları, tek tek bütün hastaların aynı ölçüde yarar gördüğü anlamına gelmez. Bazı hastalarda belirgin düzelme olurken bazıları sınırlı yarar görmüş veya yan etkiler nedeniyle tedaviyi bırakmış olabilir.
TEMPO-2 çalışması bu soruya yanıt vermek üzere tasarlanmadı.
Çalışmada 26 haftalık tedavi sırasında belirtilerin ve günlük yaşam işlevlerinin değişimi değerlendirildi. Tavapadonun dopamin reseptörlerini uyarması, motor belirtileri azaltabilir. Ancak belirtilerin azalması, dopamin üreten sinir hücrelerinin kaybının yavaşladığını göstermez.
Bir ilacın hastalığın seyrini değiştirdiğini söyleyebilmek için yalnızca tedavi sırasında daha iyi motor puanlar elde edilmesi yeterli değildir. İlacın semptomatik etkisinden bağımsız olarak nörodejenerasyonu yavaşlattığının, klinik ilerlemeyi geciktirdiğinin veya biyolojik hastalık göstergelerini değiştirdiğinin gösterilmesi gerekir.
TEMPO-2’de bu tür bir hastalık değiştirici etki kanıtlanmadı. Dolayısıyla tavapadon için bugün söylenebilecek doğru ifade şudur:
Tavapadon, erken Parkinson hastalığında motor belirtileri ve günlük yaşam işlevlerini iyileştirme potansiyeli gösteren yeni bir semptomatik tedavidir.
“Parkinson’u durduruyor” veya “sinir hücrelerini koruyor” ifadeleri mevcut verilerin ötesine geçer.
Herhangi bir yan etki tavapadon grubundaki hastaların %76’sında, plasebo grubundakilerin %55’inde bildirildi.
En sık görülen yan etkiler şunlardı:
Dopaminerjik ilaçlarda bulantı özellikle tedavinin başlangıcında veya doz artırılırken görülebilir. Baş dönmesi ise bazı hastalarda tansiyon düşmesi ve düşme riski açısından önem taşıyabilir.
Çalışmada tedavi bırakma oranı tavapadon grubunda %24, plasebo grubunda %4 olarak bildirildi. Tavapadon verilen yaklaşık her dört hastadan birinin tedaviyi tamamlamamış olması, klinik açıdan dikkate değer bir bulgudur.
Bu yüksek bırakma oranı, ilacın etkili olmasına rağmen her hastada kolay tolere edilemeyebileceğini düşündürüyor. Yan etkilerin özellikle doz artırma döneminde ortaya çıkması, gelecekte daha yavaş doz artırımının veya farklı doz stratejilerinin araştırılmasını gündeme getirebilir. Ancak çalışma sonuçları temelinde standart doz planının dışında bir yaklaşım önerilemez.
Klasik dopamin agonistleriyle ilgili en önemli kaygılardan biri, aşırı uyku hâli ve dürtü kontrol bozukluklarıdır. Tavapadon çalışmasında bu olaylar seyrek bildirildi.
Bu sonuç umut verici olsa da tavapadonun söz konusu yan etkilerden tamamen arınmış olduğu söylenemez. TEMPO-2 yaklaşık altı aylık bir çalışmaydı ve çok seyrek veya zamanla gelişen yan etkileri göstermek için yeterli olmayabilir.
Ayrıca dürtü kontrol sorunları hasta tarafından kendiliğinden bildirilmeyebilir. Kumar oynama, alışveriş, yemek yeme ya da cinsel davranışlardaki değişiklikler bazen önce aile tarafından fark edilir. Tavapadon rutin kullanıma girerse bu davranışların yine sistematik biçimde sorgulanması gerekecektir.
Bugünkü veriler tavapadonun levodopanın yerini aldığını göstermiyor.
Levodopa, Parkinson hastalığının motor belirtileri için en güçlü semptomatik tedavi olmaya devam etmektedir. Tavapadon ise TEMPO-2’de levodopayla değil plaseboyla karşılaştırıldı. Bu nedenle iki ilaç arasındaki etkinlik, yaşam kalitesi, uzun dönem motor komplikasyonlar veya yan etkiler bakımından doğrudan bir sonuç çıkarılamaz.
Erken evrede bazı hastalarda bir dopamin agonistiyle tedaviye başlanması düşünülebilir. Ancak yaş, bilişsel durum, halüsinasyon riski, gündüz uyku hâli, düşme eğilimi ve hastanın iş yaşamı tedavi seçimini etkiler.
İleri yaştaki, bilişsel etkilenmesi veya halüsinasyonları bulunan hastalar dopamin agonistlerinin psikiyatrik ve davranışsal yan etkilerine daha duyarlı olabilir. Genç hastalarda ise uzun vadeli tedavi planı ve motor dalgalanmalar daha fazla önem kazanabilir.
Tavapadonun levodopa tedavisine eklenmesini değerlendiren başka çalışmalar da bulunmaktadır. Yine de mevcut TEMPO-2 sonucu esas olarak erken Parkinson hastalığında tek başına kullanım hakkında bilgi verir.
Dolayısıyla tavapadon, levodopanın yerine geçen yeni standart olarak değil, gelecekte tedavi seçeneklerine eklenebilecek farklı bir dopamin reseptörü ilacı olarak görülmelidir.
Olumlu faz 3 sonucu önemli bir aşamadır; fakat tek başına bütün klinik soruları yanıtlamaz.
Tavapadonun rutin uygulamadaki yerinin belirlenmesi için şu konularda ek bilgi gerekir:
Araştırma sonuçları olumlu olsa bile ilaç, ilgili düzenleyici kurumların değerlendirmesi ve onayı tamamlanmadan standart reçete seçeneği hâline gelmez.
TEMPO-2 çalışması tavapadonun erken Parkinson hastalığında motor belirtileri ve günlük yaşam işlevlerini plaseboya göre anlamlı biçimde düzeltebildiğini gösterdi. Günde bir kez kullanılması ve D1/D5 reseptörlerini seçici biçimde hedeflemesi ilacı farklı bir tedavi seçeneği hâline getiriyor.
Bununla birlikte tavapadonun Parkinson hastalığını yavaşlattığı gösterilmiş değildir. Levodopayla doğrudan karşılaştırılmadığı için levodopanın yerini aldığı da söylenemez. Bulantı, baş dönmesi ve baş ağrısı sık görülmüş; tavapadon kullananların %24’ü tedaviyi bırakmıştır.
Bu nedenle çalışma ne “Parkinson’un yeni tedavisi bulundu” biçiminde abartılmalı ne de yan etkiler nedeniyle değersiz görülmelidir. Tavapadon, etkinliği gösterilmiş fakat uzun dönem yeri ve tolere edilebilirliği daha ayrıntılı biçimde belirlenmesi gereken yeni bir semptomatik tedavi adayıdır.
Temel alınan çalışma: Safety, Tolerability, and Efficacy of Flexible-Dose Tavapadon for Parkinson’s Disease (TEMPO-2): A Phase 3, Randomised, Placebo-Controlled, Double-Blind Trial. The Lancet Neurology, 2026. PubMed kaydı
